" เมื่อจิตหลุดออกจากโลกของความคิด
จิตก็รู้รูปนามอันว่างเปล่าจากความเป็นตัวตน
เมื่อจิตรู้รูปนามโดยไม่เติมแต่งสิ่งใดลงในการรู้
จิตก็เห็นเงาของธรรมอันสงบสันติที่แทรกซ้อนอยู่อย่างเร้นลับ
อันเป็นความสงบในท่ามกลางความเคลื่อนไหว
อันเป็นความร่มเย็นในท่ามกลางความเร่าร้อน
และเมื่อกำลังของปัญญาแก่กล้าพอ จิตจะปล่อยวางรูปและนาม
แล้วเข้าถึงธรรมอันสงบสันตินั้นเองโดยอัตโนมัติ

เมื่อเข้าถึงธรรมอันสงบสันติ จิตก็เข้าถึงของเขาเอง
เมื่อจะทรงอยู่กับธรรมชาติอันสงบสันติ จิตก็ทรงอยู่ของเขาเอง
ไม่ต้องพยายามหรือบังคับให้จิตเข้าถึงและทรงอยู่กับธรรมนี้
หากยังบังคับ หรือเพียงจงใจหมายรู้สิ่งใดสิ่งหนึ่งแม้กระทั่งจิต
จิตจะเกิดภพคือการทำงานทางใจ
และห่างไกลจากธรรมนี้ออกไปอีก
ต่อเมื่อรู้แจ้งในความจริงของรูปนาม
วางจิตให้เป็นกลาง จนปล่อยวางรูปนามได้นั่นแหละ
ไม่ต้องทำอะไรเลย ก็เข้าถึงธรรมนี้ได้แล้ว


เมื่อเข้าถึงธรรมอันสงบสันตินี้แล้ว
หากมีกิจที่จะต้องสัมผัส หรือสัมพันธ์กับโลก
จิตก็รู้บัญญัติและรูปนาม
จิตอนุโลมตามโลก คือ คล้อยตามสมมติบัญญัติของโลก
เช่น โลกเขาเรียกว่าผู้หญิง ก็ผู้หญิงกับเขา
โลกเรียกว่าผู้ชาย ก็ผู้ชายกับเขา
แล้วปฏิบัติต่อผู้หญิงและผู้ชายไปตามสมมติ
หรือตามมารยาทของโลก
ด้วยความรู้เท่าทันว่าไม่มีผู้หญิง ไม่มีผู้ชาย
มีแต่รูปกับนาม เป็นต้น

ในการดำรงชีวิตอยู่นั้น เมื่อหิวก็กิน เมื่อง่วงก็นอน
เมื่อร่างกายต้องการขับถ่ายก็ขับถ่าย
เมื่อมีเรื่องขบขันก็ยิ้มแย้ม เมื่อมีเรื่องควรสลดสังเวชก็มีธรรมสังเวช
ไม่เสแสร้งสงบสำรวม แต่มีอาการทางกายและวาจา
ไปตามวาสนาที่เคยชิน
ทั้งหมดทั้งสิ้น เป็นเพียงกิริยาอาการในความว่างเปล่า
และไม่กระเทือนเข้าถึงธรรมอันสงบสันตินั้นเลย

เมื่อหมดกิจที่จะต้องสัมผัส หรือสัมพันธ์กับโลก
จิตก็อยู่กับธรรมอันสงบสันติ ซึ่งเป็นอมตธรรมนั้น
และเมื่อถึงคราวจะตาย จิตก็ทิ้งความรับรู้รูปนาม
หดตัวเข้ามารู้เฉพาะความสงบสันตินั้น
เหลือแต่ที่สุดแห่งความว่าง และรูปนามก็ดับไป..."

ปฐมพุทธภาษิตคาถา
อเนกะชาติสังสารัง สันธาวิสสัง อะนิพพิสัง,
เมื่อเรายังไม่พบญาณ ได้แล่นท่องเที่ยวไปในสงสาร
เป็นอเนกชาติ
คะหะการัง คะเวสันโต ทุกขา ชาติ ปุนัปปุนัง
แสวงหาอยู่ซึ่งนายช่างปลูกเรือน คือตัวตัณหาผู้สร้างภพ
การเกิดทุกคราว เป็นความทุกข์ร่ำไป
คะหะการะกะ ทิฏโฐสิ ปุนะ เคหัง นะ กาหะสิ
นี่แน่ะ นายช่างปลูกเรือน เรารู้จักเจ้าเสียแล้ว
เจ้าจะทำเรือนให้เราไม่ได้อีกต่อไป
สัพพา เต ผาสุกา ภัคคา คะหะกูฏัง วิสังขะยัง
โครงเรือนทั้งหมดของเจ้าเราหักเสียแล้ว
ยอดเรือนของเราก็รื้อทิ้งเสียแล้ว
วิสังขาระคะตัง จิตตัง ตัณหานัง ขะยะมัชฌะคา.
จิตของเราพ้นจากอุปาทานในขันธ์แล้ว
เป็นสภาพที่ปรุงแต่งต่อไปไม่ได้อีก
เราได้ถึงแล้วซึ่งความสิ้นแห่งตัณหา
(คือความพ้นทุกข์จากการไม่เกิดในภพใดอีก)

แก่นแท้พุทธศาสนา ท่านพุทธทาส ภิกขุ
ทางสายเอก

ทางสายเอกก่อธรรมล้ำโลก
วิโมกข์เปลื้องปลดสงสาร

ชุ่มชื่นฉ่ำทรวงดวงมาน
เบิกบานผ่องใสใจเย็น

สติปัฏฐานบันดาลให้
ยังใจพ้นทุกข์ยุคเข็ญ

ระลึกรู้ฝึกใจให้เป็น
จะเห็นทางใหญ่ใช้เดิน

ทางนี้ประเสริฐเลิศหล้า
เมธาจำนรรสรรเสริญ

ศาสดาพานำดำเนิน
จำเริญล่วงทุกข์สุขใจ

กาย-เวทนา-จิต-ธรรมล้ำพินิจ
ยังจิตหมดจดสดใส

บรรเจิดแจ้งชัดรัตนตรัย
หลักชัยชี้ชัดพระนิพพาน

ดอกไม้เบ่งบานแล้วโรยรา
หมู่ดาวเปล่งแสงแล้วดับ
สายน้ำไหลแล้วไม่หวนคืน
กาลเวลาผันผ่านสังขารทั้งหลายย่อมเสื่อม
มนุษย์เกิดมาเพียงชั่วพริบตา
มีทั้งทุกข์ มีทั้งสุข หัวเราะ ร้องไห้
ดีใจ เสียใจ สมหวัง ผิดหวัง พลัดพรากจากกัน
รักใครสักคน เกลียดใครสักคน
และสุดท้ายก็พบกับสัจจะอันเป็นนิจนิรันดร์
นั่นก็คือ “ความตาย”
แต่ยังมีอีกสิ่งที่อยู่เหนือความตายขึ้นไปอีก
นั้นก็คือ “นิพพาน” นั่นเอง
เมื่อพบทางนี้แล้ว ยังจะยินดี อาลัยอาวรณ์
กับสิ่งใดอีกเล่า มนุษย์ทั้งหลาย..........